• تاریخ: چهارشنبه، ۲۶ مهر، ۱۳۹۶ - ساعت ۲۱:۳۷
  • شناسه خبر: 23552

نگاهی به وضعیت محیط زیست در ممسنی و رستم

فرزاد نظری

مجموعه منابع انرژی، آب، خاک و هوا به همراه موجودهای زنده مانند گیاهان، جانوران و انسان ها که پیوسته دارای ارتباط بوده و برای زندگی و ادامه بقاء و حیات خود به همدیگر نیاز دارند، محیط زیست نامیده می شود. البته «محیط زیست»  با «طبیعت» معنی متفاوتی دارد چون که کلمه طبیعت عوامل غیرزیستی را هم دربر دارد.

فرزاد نظریقبل از وارد شدن به موضوع اصلی بحث باید عنوان شود که برای نگهداری و تثبیت عوامل حاضر در این تعریف، نیازمند وجود تعادل بین عوامل یاد شده هستیم چون تغییر پیدا کردن و یا قطع زنجیره همبستگی طبیعی آن ها باعث برهم خوردن تعادل زیست محیطی شده و در نهایت با ادامه روند این نامتعادلی، تخریب و نابودی محیط زیست را شاهد خواهیم بود. زمان زیادی است که با چالش زیست محیطی روبرو هستیم . چالش هایی مانند آلودگی هوا، خاک و آب که بر اثر دلایلی چون افزایش مصرف گرایی، گسترش شهرنشینی، توسعه اقتصادی و به عبارتی جدی نگرفتن نگهداری از محیط زیست بوجود آمده است.

هنوز هم به تشکل ها و انجمن های حمایت از محیط زیست به چشم تشکل های فانتزی نگاه می شود. از بین رفتن جنگل ها، مراتع، تالاب ها، خشک شدن رودخانه ها و چشمه ها شرایط را برای زندگی کردن موجودات زنده و انسانها سخت کرده است و روی هم رفته روند تخریب محیط زیست در سالهای اخیر شکل صعودی داشته است. آلوده شدن آب و خاک به مواد آسیب زای شیمیایی، منشاء بسیاری از بیماری های در حال افزایش جوامع بشری بوده که این یک مورد علامت خوب نبودن حال زمین است. گم شدن یک باره انواع گونه های حشره، آبزی، پرنده و حیوانات وحشی گویای رفتارهای غیراصولی انسانها با محیط زیست بوده است.
از طرفی شرایط موجود در محیط زیست ممسنی و رستم نشانگر وضعیت اسفناک محیط زیست در حال حاضر می باشد و در آینده نزدیک نیز به خاطر نخست: ضعف نهادهای اجرایی به دلایلی چون کمبود امکانات و نیروی انسانی، دوم: ضعف آموزش به افراد جامعه در جهت اولویت قائل شدن برای برخورد احترام آمیز با محیط زیست از طرف نهاد هایی چون آموزش و پرورش، دانشگاه ها و دیگر سازمان های مربوط، سوم: ضعف قوانین مربوط به این حوزه که کار تفسیر را در شرایط فعلی سخت می کند و چهارم رویکرد و رفتارهای ضد محیط زیستی از جانب مردم که همه این سه عنصر دولت، قانونگذار و مردم عاملی برای تخریب محیط زیست شده است.
حال در این نوشتار چند موضوع خاک، آب، جنگل و مرتع را ممسنی و رستم را به صورت تیتر و خلاصه بررسی می کنیم.
۱- خاک: خاک به عنوان اساسی ترین ابزار کشاورزی و پایه تأمین غذای انسان ها و سایر موجودات زنده بخصوص دام های اهلی، دارای جایگاه ویژه ای می باشد. سالها طول خواهد کشید که سنگ ها تحت تاثیر عوامل فیزیکی قرار گرفته و با مخلوط شدن با مواد آلی، خاک را بوجود آید. بنا به اهمیت موضوع دو مورد از روش های تخریبی خاک را مورد بررسی قرار می دهیم.
الف-آلوده کردن خاک  ب-فرسایش خاک
با افزایش سطح کشاورزی به واسطه افزایش میزان مکانیزه شدن کشاورزی و استفاده بی رویه از زمین های کشاورزی برای کسب بیشتر محصول، فشار زیادی روی خاک صورت می گیرد که استفاده بی رویه از کودهای شیمیایی و آفت کش ها بدون در نظر گرفتن نیاز خاک به عنصر مورد نیاز برای تقویت خاک، شرایط بسیار اسفناکی را رقم زده است. از سوی دیگر در دهه اخیر و با افزایش سطح کشت صیفی جات به خصوص هندوانه در منطقه ممسنی و رستم، کشاورزان به صورت نگران کننده ای از کودهای شیمیایی و آفت کش ها استفاده کرده که نابودی تنوع زیستی حشره های مفید، موجودات زنده و مفید و باکتری های مفید خاک بوده است. در کنار این دو مورد به کار بردن نایلونهای پلاستیکی در خاک کشاورزی بر آلودگی این خاک ها افزوده است. نتیجه چنین رفتاری با خاک های کشاورزی دستاوردهای بدی داشته است و در آینده نیز بر شدت آنها افزوده خواهد شد. افزایش سالانه میزان مبتلا شدن به سرطان های مرتبط با محصولات کشاورزی دریافت کننده سموم و کود شیمیایی، آلوده کردن آب های زیر زمینی و چشمه سارها و رودخانه ها ( افزایش انواع جلبک و تغییر بافت خاک در این مسیرها)،  از بین رفتن درصد بسیار زیادی از گونه های حشرات و حتی زنبورهای عسل، تنها گوشه کوچکی از تخریب محیط زیست به واسطه آلوده شدن خاک ها بوده است. وجود کشاورزی و زراعت ، دامداری های گوناگون در اطراف منابع آب آشامیدنی راه نفوذ عوامل آلوده کننده آب های اشامیدنی در ممسنی و رستم می باشد. در زمان کشت برنج که کشاورزان مناطق جاوید، رستم، دشمن زیاری از آب جاری استفاده می کنند، در نتیجه استفاده از کودها و سموم آفت کش، راه ورود این آلاینده ها به آب جاری تسهیل شده و امکان انتقال آلودگی شیمیایی از خاک به آب مهیا می شود.
ب- فرسایش خاک
در این نوع تخریب، به تدریج و یا ناگهانی مانند سیلابها، مواد آلی و معدنی خاک از بین می رود. هر چند فرسایش خاک در دشمن زیاری بواسطه استفاده از مناطق بسیار شیب دار بر میزان فرسایش افزوده است اما کشاورزی در مناطقی از جاوید و پشتکوه رستم نیز چنین وضعیتی را دارد. البته نوع فرسایش برگشت ناپذیر خاک در بخش ماهور مایه تأسف است. نکته ای که در دل این ماجرا مورد توجه است بحث مورد غفلت واقع شده آبخیزداری و آبخوان داری بوده که در کنار ممانعت از فرسایش خاک باعث افزایش ذخیره آب زیر زمینی می شود. هم چنین آتش زدن بقایای محصولاتی مانند گندم ذرت و برنج در نابودی لایه مفید خاک که زیستگاه های حشره ها، کرم ها و میکروب های مفید خاک است نیز بسیار درخور توجه است.
البته در کنار تخریب ها و فرسایش های فراوانی که بواسطه کشاورزی غلط و اشتباه روی خاک صورت می گیرد، مواردی چون:
 1-افزایش جمعیت، افزایش زباله تولیدی را در پی داشته است. دفن غیراصولی و از بین بردن نامناسب زباله ها در اطراف شهرها باعث ایجاد مشکلات بهداشتی و زیستی شده که این موارد به وضوح در اطراف بابامیدان، چم گل، زیردو، دهنو، جنجان (که در مسیر رودخانه فهلیان سوزانده و پهن شده است) به چشم می خورد. ۲- تخریب بافت خاک در اثر افزایش مواد شوینده و پاک کننده خانگی که متاسفانه این پاک کننده ها تسهیل کننده ورود انواع میکروب ها به آبهای زیر زمینی شده اند ۳- ریخته شدن فضولات انسانی به صورت پنهانی در مزارع صیفی جاتی چون هندوانه ، هم گوشه دیگری از عوامل مخرب خاک به شمار می آیند. آلودگی میکروبی و انگلی خاک از دیگر خطرهای این رفتار به شمار می رود.
۲- آلودگی منابع آب: گذشته از بحث کاهش منابع آب و نزدیک شدن به بحران آب در ممسنی و رستم، آلودگی منابع آب های جاری و زیر زمینی بحث قابل توجهی به شمار می آید و جنبه حیاتی دارد. ورود انواع سموم کشاورزی و کودهای شیمیایی از طریق زمین های کشاورزی و ورود آن به آبهای جاری منطقه مانند رودخانه فهلیان، سرآب سیاه، چشمه گجستان و دیگر منابع آب جاری در منطقه عملا راه برای ورود این گونه آلودگی ها باز می کند که افزایش میزان جلبک ها، کاهش انواع آبزیان، از بین رفتن تدریجی تنوع زیستی اطراف این جریان های آبی و آلودگی بستر آنها گوشه کوچکی از به هم خوردن زیست در این اکوسیستم ها می باشد.
نکته قابل تأمل این که نزدیک بودن بسیاری از منابع آب آشامیدنی روستایی به زمین های کشاورزی، زمینه ورود آلاینده های کشاورزی را مهیا کرده که بررسی این موضوع به لحاظ بهداشتی و زیست محیطی بسیار مهم است.
۳- تخریب جنگل: عمده ترین درخت پوشش جنگلی ارتفاعات ممسنی و رستم بلوط است که سالهاست مورد شقاوت و بدرفتاری قرار گرفته و سوختن و خشک شدن آن متاسفانه به یک امر عادی تبدیل شده است. بر هم زده شدن تنوع زیستی این جنگل ها باعث شده تا آفت های این درخت افزایش یافته و نابودی تدریجی آنها را رقم بزنند. قوانین فسیل شده موجود  در باب جنگلداری و منابع طبیعی تا کنون نتوانسته است جلوی سودجویان تجارت چوب و زغال را بگیرد و از سوی دیگر آتش سوزی های عمدی این جنگل ها که گاهی نیز برای تسهیل تصرف اراضی آن صورت می گیرد نیز بی تأثیر نبوده است. همچنین سالها پیش شاهد بودیم با عبور مسیر خط انتقال گاز از شهرستان رستم، درختان چند صد ساله بر زمین افتاده و جز خاکی زیر و رو شده چیزی عاید طبیعت و محیط زیست نشد. این گونه عملیات در منطقه جاوید و بوان برای راهسازی، نیز نابودی پوشش جنگلی بلوط و دیگر درختان را در نظرها عادی کرد.
۴-مراتع: مراتع به عنوان یکی از آثار زیبای طبیعت همواره کمتر مورد التفات قرار گرفته و دید عموم مردم از آن جنبه مصرفی داشته و داشتن دیدگاه احیاء و حفاظت از آن یک طرح و ایده نادر به شمار می رود. وجود مراتع وسیع و غنی برای ممسنی و رستم یک غنیمت بوده که در این بین چالش هایی را نیز دارد:
۱-غالب شدن گونه های گیاهی مضر در مراتع که نه تنها مورد پسند دام برای چرا نیست بلکه پس از خشک شدن مستعد آتش سوزی بوده که از جمله زبانه زدن آتش ها در مراتع ممسنی و رستم وجود این گونه های مرتعی غیر قابل استفاده می باشد که در این مورد می توان با تقویت گونه های مرتعی و پراکندن بذر گیاهان مرتعی مرغوب و مناسب با این معضل مبارزه کرد.
۲-معارضین و مدعیان دامداری که سالهاست دامداری را رها کرده و تنها مدعی مالکیت آن می باشند.
۳-آتش سوزی های عمدی که سطح وسیعی از مراتع را نابود کرده است.
۴-مورد توجه نبودن مدیریت چرای دام و رعایت نشدن الگوی چرای دام

همه این مواردی را که خلاصه وار به آن در باب شرایط زیست محیطی آب، خاک و مرتع و جنگل مورد طرح واقع شد در یک نکته کلیدی مشترک بوده و آن نبود راه ورود دانش و صاحبان دانش به عرصه حفظ محیط زیست می باشد و این در یک یا دو نهاد دولتی خلاصه نمی شود. برایند ورود دانش برای نجات محیط زیست از محیط آموزش تا نهادهای قانونگذار و از تصمیم گیرندگان و برنامه ریزان کلان کشوری تا افزایش آگاهی مردم به حفظ محیط زیست، این خواهد بود که محیطی که انسانها به همراه همه موجودات زنده در آن زیست می کنند، سالم و پاک شود. دانش تضمین کننده اخذ تصمیم درست خواهد بود.
 این که «چه باید کرد» را باید از مسئولین اداره های محیط زیست، بهداشت و درمان، منابع طبیعی، جهاد کشاورزی، منابع آب و.. جویا شد و از کارشناسان واحدهای مربوط برنامه و طرح خواست. به عنوان نمونه می توان از اداره های منابع طبیعی ممسنی و رستم سئوال کرد که میزان عملکرد این اداره در موضوع آبخیزداری و احیای آبخوان داری چه مقدار بوده است و چه برنامه ای برای آن در آینده دارید؟ از همین اداره باید سئوال کرد که چه طرح و برنامه ای برای نجات درختان بلوط داشته اید؟ از چند تیم تحقیقاتی برای نجات بلوط ها دعوت کرده اید؟ چه مقدار بودجه برای این کار از مسئولین استانی و کشوری درخواست کرده اید؟ از اداره جهاد کشاورزی پیرامون چرایی کشت صیفی جاتی که تاراج کننده آب و خاک و جیب کشاورز بوده سئوال کرد و برای اجرای الگوی کشت مناسب برای ممسنی و رستم آیا برنامه قابل اجرایی مطرح شده است یا خیر؟
از میزان کنترل آلاینده های آب آشامیدنی و قابل شرب شهری و روستایی از اداره های بهداشت و درمان ممسنی و رستم باید جویا شد و این که آیا میزان نیترات و فسفات آب های شرب کنترل می شود؟ از اداره محیط زیست باید جویا شد که میزان ورودشان به بحث آتش سوزی مزارع چقدر بوده است و چقدر در مورد کاهش تنوع زیستی آموزش همگانی ارائه کرده اید؟
حرف و سئوال زیاد است اما در قسمت «چه باید کرد» این نوشتار باید عنوان کرد که عوامل مهم در پیشبرد اهداف زیست محیطی به مسائل فرهنگی و اخلاقی جامعه  برمی گردد و به همان اندازه که دولت و مجلس در این مهم نقش دارند، فرهنگ برخورد و رفتار مردم نیز در حفاظت از محیط زیست موثر است. همیشه دردآورترین صحنه ها برای دوستداران محیط زیست و طبیعت، مشاهده شاخه های شکسته و یا سوخته درختان پس از ورود مردم به مراتع و جنگل ها در ایام نوروز بوده است.

نویسنده : فرزاد نظری

تلگرام دیارممسنی